2. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu Bildiri Özetleri Kitabı

Bu kitapta, Ebû İshâk es-Saffâr’ın (öl. 534/1139) kelâmî görüşleri, Telhisu’l-edille li-kavaʿidi’t-tevhid adlı eserinde Allah’ın isimlerinin anlamlarını açıklarken yaptığı yorumlar çerçevesinde ele alınmaktadır. Ebû İshâk es-Saffâr, 6./12. yuzyıl Hanefi-Maturidi âlimlerinden biridir. Kelâma dair Telhisu’l-edille eserinde esmâ-i hüsnâ konusuna ayrıntılı olarak yer vermektedir. İki cilt hâlinde yayımlanan bu eserin yaklasık ucte birlik bir kısmını esma-i husna konusu olusturmaktadır. Bu kısım incelendiginde, Saffar’ın Allah’ın varlığı, birliği ve sıfatları ile ilgili konular başta olmak üzere pek çok konuyu 175 esma-i husnaya dayanarak izah ettiği gorulmektedir. O, esmâ-i hüsnâ bö-lümünde yer vermediği bazı isimlere ise müstakil başlıklar altında değinmektedir. Örneğin el-Mütekkelim ismi kelâm sıfatını bağlamında ve halku’l-Kur’ân ile icâz’ul-Kur’ân gibi konularla ilişkili bir şekilde ele almaktadır. Bu isimler de listeye dahil edildiğinde sayı 178’e ulaşmaktadır. Bu durumda eserin yarısını esmâ-i hüsnâ konusu teşkil etmektedir. Saffar, esmâ-i hüsnâ bölümünde alfabetik bir sıra icerisinde ele aldıgı ilahi isimleri oncelikle lugavi (semantik) yonden izah etmektedir. Sonrasında ise değerlendirdiği ilahi ismi, bir kelam konusu ile baglantı kurarak kelami perspektifle açıklamaktadır. Esmâ-i hüsnâ temelinde ele alınan konuların hilafet meselesi haric diger kelam bahislerini kapsadığı görülmektedir. Saffar oncesi Hanefi-Maturidi kelam literatürü içinde esmâ-i hüsnânın bu kadar kapsamlı ele alındıgı baska bir eser bilinmemektedir. Bu kitap; üç ana bölümden oluşmaktadır. “Metodolojik Çerçeve başlıklı giriş bölümünde çalışmanın konusu, önemi, amacı, yöntemi, kaynakları ve Saffâr öncesi dönemde kaleme alınan esmâ-i hüsnâ litaratürü hakkında bilgi verilmiştir. Birinci bölümde Saffâr’ın yaşadığı sosyo-kültürel çevre olan Mâverâünnehir bölgesi ile Buhara ve Merv şehirlerinin siyasî, sosyal ve dinî durumu ortaya konulmaya çalışılmıştır. İkinci bölümde esmâ-i hüsna konusunun anlaşılmasına temel oluşturan isim, tesmiye, müsemmâ, sıfat ve vasf gibi kavramlar ile esmâ-i hüsnânın sayısı ve ihsâsı gibi kelâmî tartışmalara değinilmiştir. Bölüm sonuna Saffâr’ın rivayet ettiği 178 ilahî isme dair ayrıntılı bir tablo eklenmiştir. Üçüncü bölümde öncelikle, Saffâr’ın esmâ-i hüsnâyı izah ederken dikkate aldığı kelâmî ilkeler tespit edilmeye çalışılmıştır. Sonrasında ise Saffâr’ın Telḫîṣü’l-edille’de ilâhî isimleri açıklarken ortaya koyduğu kelâmî görüş ve değerlendirmeler belirlenerek sistematik bir şekilde kategorize edilmiştir. Bu kapsamda ele alınan her konunun sonuna ilgili ilâhî isimleri ve bağlantılı olduğu tartışmaları içeren tablolar eklenmiştir. Sonuç bölümünde ise Saffâr’ın esmâ-i hüsnâ anlayışına dayanan kelâm yöntemine dair ulaştığımız sonuçlara yer verilmiştir. Bu kitapta onun, esma-i husnanın %75’inde kelami yorumlarda bulundugu ve bilgi-varlık bahsinden ahiret hayatına kadar butun kelam konularını esma-i husna ile baglantılı yorumladıgı tespit edilmistir. Ulasılan bu sonuclar, Saffar’ın kelam anlayısının ilahi isimlerin yorumuna dayandıgını ortaya koymaktadır.